Protezy poznawcze, inaczej wskazówki poznawcze, to narzędzia lub strategie zachowania, które mają na celu wsparcie i ułatwienie codziennego funkcjonowania osobom żyjącym z niepełnosprawnością poznawczą. Dzięki nim seniorzy mogą dłużej zachować samodzielność oraz poczucie niezależności.
Protezy poznawcze powinny być dostosowane do indywidualnych potrzeb seniora i ułatwiać mu radzenie sobie z utratą zdolności poznawczych w przyjazny i możliwie naturalny dla niego sposób.
Przykłady protez poznawczych do wykorzystania zarówno w domu, jak i w placówkach opiekuńczych:
- Etykiety przyklejane do szafek, ścian lub drzwi pomieszczeń. Pomagają w znajdowaniu potrzebnych przedmiotów i zachowaniu orientacji przestrzennej. Przykładowe podpisy: „SZTUĆCE”, „TALERZE”, „KAWA I HERBATA”, „BIELIZNA”, „TOALETA”, „JADALNIA”.
- Instrukcje dotyczące obsługi urządzeń i korzystania z różnych miejsc, np. czajnika, odtwarzacza CD czy toalety („Tu naciśnij, aby spłukać wodę”). Powinny być napisane w jasny i prosty sposób. Jeżeli dana czynność jest złożona, warto podzielić instrukcję na poszczególne etapy.
- Kalendarz z dobrze widoczną datą oraz zegar cyfrowy z dużym wyświetlaczem.
- Plakietki z imieniem i pełnioną funkcją dla osób z otoczenia, np. „Ewa, terapeutka zajęciowa”. Mogą pomóc seniorowi uniknąć niezręcznej sytuacji, gdy nie jest w stanie rozpoznać, kim jesteśmy. W przypadku bardziej zaawansowanego stadium choroby takie plakietki mogą być potrzebne nawet w kontakcie z najbliższą rodziną.
- Kartki z napisanym poleceniem, np. dotyczącym zadania plastycznego. Mogą być pomocne w przypadku seniorów, którzy z powodu zaburzeń pamięci krótkotrwałej zapominają, co mają zrobić podczas zajęć terapeutycznych.
- Fotografie i albumy ze zdjęciami zawierające opisy osób lub miejsc, np. „To moja córka Anna, która jest mi bardzo bliska. Na zdjęciu jest ze swoim mężem”. Taki album może być pomocny w przypadku powtarzających się pytań seniora dotyczących tożsamości osób z jego otoczenia.
- Kartka z rozpiską dotyczącą przyjmowanych leków lub spożywanych posiłków, z miejscem na podpis seniora. Może być przydatna w sytuacji, gdy senior nie pamięta o przyjęciu dawki leku czy zjedzeniu obiadu. Możemy wówczas pokazać mu kartkę z jego podpisem, potwierdzającym wykonanie danej czynności.
- Listy od członków rodziny, do których możemy sięgać w sytuacji niepokoju seniora. Przykładem może być list od żony umieszczony w widocznym miejscu w pokoju seniora, który podczas pobytu w placówce opiekuńczej martwi się, gdzie ona jest.
- Kartki z napisami zachęcającymi do skorzystania z danej aktywności lub poczęstowania się jedzeniem czy napojem. Na przykład napis „Wypożycz książkę” umieszczony przy kąciku bibliotecznym albo „Proszę się poczęstować” przy talerzu z owocami.
- Plan dnia – w przypadku placówek opiekuńczych może zawierać informacje o godzinach posiłków oraz odbywających się zajęciach terapeutycznych. Może również uwzględniać jadłospis na każdy dzień.
Na co zwrócić uwagę, przygotowując protezy poznawcze?
Wszystkie protezy poznawcze powinny mieć odpowiednio dopasowaną wielkość czcionki i wyraźny kontrast. Powinny również znajdować się w widocznym miejscu, bez niepotrzebnych rozpraszaczy wokół.
Ważne jest także, aby nie czytać napisów za seniora. Warto uczyć go samodzielnego odnajdywania informacji znajdujących się na wskazówkach poznawczych.
Przykładowo, jeśli senior przebywający w placówce opiekuńczej martwi się o nieobecność żony, zamiast za każdym razem tłumaczyć mu, gdzie ona jest, możemy zaprowadzić go do pokoju i zachęcić do samodzielnego przeczytania listu od żony.
W ten sposób pomagamy seniorowi wypracować „automatyczną” reakcję na pojawiający się lęk i korzystać z przygotowanej wcześniej wskazówki poznawczej.
