To kolejny wpis z mojej serii dotyczącej wpływu sztuki na mózg. Tym razem przyglądam się muzyce — i temu, dlaczego potrafi dotrzeć do osób, które mają trudności z pamięcią i komunikacją.
W książce „Mózg pod wpływem sztuki” Susan Magsamen i Ivy Ross opisano wieloletnie badania oraz doświadczenia muzykoterapeutki Connie Tomaino i neurologa Olivera Sacksa, pokazujące, że muzyka może aktywizować mózg nawet wtedy, gdy inne formy kontaktu stają się bardzo trudne.
Connie Tomaino pracowała z osobami w zaawansowanych stadiach zaburzeń neuropoznawczych. Podczas jednej z pierwszych wizyt na oddziale zaczęła śpiewać znaną piosenkę. Osoby, które chwilę wcześniej były wycofane, zdezorientowane lub pobudzone, zaczęły śpiewać razem z nią.
Już w latach 80. naukowcy zauważyli, że wzorce dźwiękowe obecne w muzyce mogą wzmacniać sposób, w jaki neurony rejestrują i przetwarzają informacje. Badacze podkreślają, że muzyka angażuje wiele obszarów mózgu jednocześnie. Ze względu na swoją złożoność wpływa na struktury odpowiedzialne m.in. za pamięć, emocje, uwagę i ruch. Już samo słuchanie muzyki aktywizuje korę słuchową, która odpowiada za odbieranie dźwięków.
Szczególne znaczenie mają utwory silnie związane z osobistymi wspomnieniami i emocjami danej osoby. Badacze opisują, że znajoma muzyka może aktywizować hipokamp, odpowiedzialny za tworzenie i przywoływanie wspomnień, oraz przyśrodkową korę przedczołową, związaną z pamięcią autobiograficzną.
Muzyka oddziałuje również na obszary mózgu związane z emocjami. Podczas słuchania ulubionych utworów aktywność ciała migdałowatego, które wiąże się m.in. ze strachem i wycofaniem, może się zmniejszać, co pomaga wywoływać poczucie bezpieczeństwa.
To właśnie dlatego osoby żyjące z zaburzeniami neuropoznawczymi czasami nie pamiętają bieżących wydarzeń, ale potrafią rozpoznać melodię z młodości, zaśpiewać tekst piosenki albo silnie zareagować emocjonalnie na znajomy utwór.
Muzyka wpływa na ciało i układ nerwowy. Opisywane w książce badania wskazują, że słuchanie odpowiednio dobranej muzyki może obniżać poziom kortyzolu (hormonu stresu) oraz zwiększać poziom oksytocyny, wspierając poczucie bezpieczeństwa i redukcję napięcia.
Znaczenie ma nie tylko słuchanie muzyki, ale również jej aktywne tworzenie. Śpiewanie, granie na instrumentach, improwizacja czy wspólne tworzenie piosenek angażują mózg jeszcze intensywniej, ponieważ łączą emocje, pamięć, ruch, mowę i relacje społeczne.
Connie Tomaino zaobserwowała, że podczas interaktywnej muzykoterapii niektórzy pacjenci zaczynali mówić, śpiewać lub poruszać się mimo wcześniejszych trudności z komunikacją i aktywnością.
Muzyka może być ważnym wsparciem w codziennym funkcjonowaniu osób z zaburzeniami neuropoznawczymi. Warto więc sięgać po utwory bliskie danej osobie, obserwować jej reakcje i pozwolić, by muzyka stała się przestrzenią wspólnego przeżywania, komunikacji i budowania poczucia bezpieczeństwa.
